(ARP) Prèsentacion de ma grafie : la Charpa
Pòr fâre suita a mon articlo sur les grafies en arpitan, prèsento ici la grafie que j'é enventâ. Ale se dit "Charpa", porce que l'é enventâ a l'època que vivin diens lo quartiér de Charpènes.
Ceta grafie est adaptâ avant tot a mon parlar, dou payis dou Velin. Ale est enspirâ de l'ORB, de la grafie classica occitana, et d'èlèments ètimologicos classicos diens les lengues romanes.
Diens cetu articlo, totes les prononciacions sont notêes en alfabèt fonètico entèrnacionâl. Clicar ici pòr una éda sur la notacion.
Los empronts rècents a d'autres lengues pòvont pas siuvre les régles de ma grafie, si lor ècritura at pas ètâ rè-adaptâ dapuis.
Accent tonico
Câsi tuis los mots que s'achevonont avéc una consona sont accentuâs sur la dèrriéri silaba. La plupârt dous mots que s'achevonont avéc una voyèla (mas pas tuis) sont accentuâs sur l'avant-dèrriéri. Los petiôts mots-outils (pronoms, articlos, conjonccions...) sont lo plus sovent atonos : lo, la, les, y, je, te, mas, que...
Voyèles
Voyèles de bâsi
| Charpa | Prononciacion | Ègzemplo |
|---|---|---|
| a | /ä/ | vachi /ˈvä.θi/ |
| â | /ɔː/ (anc. /ɑː/) | chantâ /θɑ̃.ˈtɔː/ |
| è sauf devant ⟨r⟩ ou aprés ⟨ou⟩ | /ɛ/ | èprovar /ɛ.pro.ˈvɔː/ |
| è devant ⟨r⟩ | /ä/ | sèrra /ˈsä.rä/ |
| è aprés ⟨ou⟩ | /ä/ | crouès /krwä/ |
| é | /e/ | féta /ˈfe.tä/ |
| e | /ǝ/ ou muèt (totjòrn atono) | venir /vniː/ |
| ê | /ɛː/ (anc. /ɛj/) | vêre /vɛːð̞/ |
| i | /i/ | farina /fä.ˈð̞i.nä/ |
| ié | /iː/ ou /ji/ | marchié /mär.ˈθiː/ |
| o tonico | /ɔ/ | fodra /ˈfɔ.drä/ |
| o atono | /o/ | livro /ˈli.vro/ |
| o (diens de petits mots) | /ɘ/ | lo /lǝ/ |
| ô | /o/ (totjòrn tonico) | môrdre /ˈmor.drǝ/ |
| ò | /ø/ (totjòrn tonico) | fòlyi /ˈfø.ji/ |
| au | /o/ (anc. /aw/) | châtiau /θɔ.ˈtʃo/ |
| ou | /u/ | rousa /ˈru.zä/ |
| u | /y/ | luna /ˈly.nä/ |
Los grafèmos ⟨ô⟩ et ⟨ò⟩ sont totjòrn tonicos. Lor èquivalent en posicion atona est ⟨o⟩ : volêr /vo.ˈlɛː/ > je vòlo /ˈvø.lo/.
Lo grafèmo ⟨e⟩ est totjòrn atono, et sovent muèt.
Los grafèmos ⟨i⟩, ⟨ou⟩ et ⟨u⟩ ou contact d'una autra voyèla se prononciont come semi-voyèles : /j/, /w/ puis /ɥ/.
Voyèles nasâles
| Charpa | Prononciacion | Ègzemplo |
|---|---|---|
| an / am | /ɑ̃/ (anc. /ã/) | pan /pɑ̃/, fam /fɑ̃/ |
| en / em | /ɛ̃/ (anc. /ẽ/) | ventro /ˈvɛ̃.tro/, semplo /ˈsɛ̃.plo/ |
| in / im | /ɛ̃/ (anc. /ĩ/ puis /ẽ/) | chin /θɛ̃/, resim /rzɛ̃/ |
| on / om | /õ/ | bon /bõ/, nom /nõ/ |
| un / um | /õ/ (anc. /ũ/) | un /õ/ |
Les ancianes voyèles nasâles /ĩ/ puis /ẽ/ ont fusionâ en /ẽ/ puis se sont uvèrtes en /ɛ̃/. Totes les voyèles nasâles et longues pòvont cognêtre una diftonguêson.
Sufixos vocalicos
| Charpa | Prononciacion | Ègzemplo |
|---|---|---|
| -ar | /ɔː/ (anc. /ɑː/) | chantar /θɑ̃.ˈtɔː/ |
| -iér / -yér | /iː/ | marchiér /mär.ˈθiː/, maneyér /mä.nǝ.ˈjiː/ |
| -ir | /iː/ | finir /fi.ˈniː/ |
| -or | /ø/ | rasior /rä.ˈʒø/ |
Tuis cetos sufixos sont totjòrn tonicos. É y at d'autros sufixos avéc de voyèles diens les conjuguôsons, que seront vus plus târd.
Consones
| Charpa | Prononciacion | Ègzemplo |
|---|---|---|
| b | /b/ | bâs /bɔ/ |
| c sauf devant ⟨e⟩/⟨i⟩ | /k/ | come /kɔm/ |
| c devant ⟨e⟩/⟨i⟩ | /s/ | cinc /sɛ̃/ |
| ç | /s/ | çu /sy/ |
| ch | /θ/ (anc. /ts/) | chat /θä/ |
| d | /d/ | dent /dɛ̃/ |
| f | /f/ | fèna /ˈfɛ.nä/ |
| g sauf devant ⟨e⟩/⟨i⟩ | /g/ | glaci /ˈglä.si/ |
| g devant ⟨e⟩/⟨i⟩ | /ð/ (anc. /dz/) | gèl /ðɛ/ |
| gz (savant) | /gz/ | ègzâct /ɛg.ˈzɔkt/ |
| h | muèt | hâchi /ˈɔ.θi/ |
| j | /ð/ (anc. /dz/) | jamba /ˈðɑ̃.bä/ |
| k (empronts) | /k/ | kilo /ˈki.lo/ |
| l | /l/ | lana /ˈlä.nä/ |
| ly | /j/ (anc. /ʎ/) | fòlyi /ˈfø.ji/ |
| m | /m/ | man /mɑ̃/ |
| n | /n/ | nèrf /när/ |
| gn | /ɲ/ | châtagni /θɔ.ˈtä.ɲi/ |
| p | /p/ | plan /plɑ̃/ |
| q | /q/ | que /kǝ/ |
| r entre voyèles | /ð̞/ (anc. /r/ amui) | Guilyotiére /gi.jo.ˈtʃi.ð̞i/ |
| r pas entre voyèles | /r/ | Ârpes /ˈɔr.pǝ/ |
| rr | /r/ | piérra /ˈpji.rä/ |
| s entre voyèles | /z/ (anc. /s/ amui) | rousa /ˈru.zä/ |
| s pas entre voyèles | /s/ | aspirar /äs.pi.ˈð̞ɔː/ |
| ss | /s/ | passi /ˈpä.si/ |
| t | /t/ | tant /tɑ̃/ |
| v | /v/ | vachi /vä.θi/ |
| w (empronts) | /w/ | walon /wä.ˈlõ/ |
| x (savant) | /ks/ | âxo /ˈɔ.kso/ |
| y | /j/ | maneyér /mä.nǝ.ˈji/ |
| z | /z/ | zèro /ˈzɛ.ð̞o/ |
La consona a la fin de la plupârt dous mots se dit pas : grand /grɑ̃/, finir /fi.ˈni/, avéc /ä.ˈve/, nèrf /när/. La finâla -rn est gènèrâlament muèta : jòrn /jø/.
Les consones finâles pòvont se consèrvar diens de mots emprontâs : mix /miks/. Ales pòvont rè-aparêtre diens les lièsons quand lo mot d'aprés comence per una voyèla : pòr avêr /pør avɛː/ (lo ⟨r⟩ de "pòr" se prononce).
Lo /r/ se pòt prononciér ètot [ʁ] per enfluenci dou francês. Diens ceti câs, lo /ð̞/ se dit pletout [ʁ̞], l'emportant y'est surtot de bien gardar l'amuissament dou R entèr-vocalico. En pratica, y at totjòrn un dègradâ entre [r] et [ʁ].
Consones avéc un yod
Lo yod /j/ (ècrit avéc ⟨i⟩ devant una autra voyèla) fusione avéc de consones pòr y palatalisar.
| Charpa | Prononciacion | Ancianament | Ègzemplo |
|---|---|---|---|
| ci devant voyèla | /ʃ/ | /sj/ | glaciér /glä.ˈʃiː/ |
| ssi devant voyèla | /ʃ/ | /sj/ | lèssiér /lɛ.ˈʃiː/ |
| si devant voyèla en dèbut de mot | /ʃ/ | /sj/ | Siérvo /ˈʃir.vo/ |
| si entre voyèles | /ʒ/ | /zj/ | Mêsiu /mɛː.ˈʒy/ |
| zi devant voyèla | /ʒ/ | /zj/ | ziotar /ʒo.ˈtɔː/ |
| ti devant voyèla | /tʃ/ | /tj/ | tièrs /tʃär/ |
| qui devant voyèla | /kʃ/ | /kj/ | quièt /kʃɛ/ |
| di devant voyèla | /dʒ/ | /dj/ | diens /dʒɛ̃/ |
| gui devant voyèla | /gʒ/ | /gj/ | èguiér /ɛ.ˈgʒiː/ |
Conjuguêsons
Groupos de vèrbos & enfinitif
Y at 6 groupos de vèrbos en arpitan :
- 1a : vèrbos en -ar (chantar), dèrivâs dou latin -are
- 1b : vèrbos en -iér (mengiér), dèrivâs dou latin -are palatalisâs
- 2a : vèrbos en -ir (finir), dèrivâs dou latin -ire, avéc l'enfixo encoatif -iss-
- 2b : vèrbos en -ir (vegnir), dèrivâs dou latin -ire, sen l'enfixo encoatif -iss-
- 3a : vèrbos en -êr (devêr)
- 3b : vèrbos en -re (dire)
Participo passâ
| 1a | 1b 2a | 2b 3 | |
|---|---|---|---|
| Masc sing | -â | -i | -u |
| Fem sing | -â | -ia | -ua |
| Masc plu | -âs | -is | -us |
| Fem plu | -êes | -ies | -ues |
Prèsent endicatif
| 1a | 1b | 2a | 2b 3 | |
|---|---|---|---|---|
| je | -o | -o | -isso | -o |
| te | -es | -es | -is | -s |
| oul, ale | -e | -e | -it | -t |
| nos | -ons | -ons | -issons | -ons |
| vos | -âs | -is | -issis | -is |
| ils, els | -ont | -ont | -issont | -ont |
Emparfêt endicatif
| 1 | 2a | 2b 3 | |
|---|---|---|---|
| je | -âvo | -issin | -in |
| te | -âves | -issiâs | -iâs |
| oul, ale | -âve | -issièt | -ièt |
| nos | -âvons | -issians | -ians |
| vos | -âvâs | -issiâs | -iâs |
| ils, els | -âvant | -issiant | -iant |
Prètèrit endicatif
| Vèrbo | |
|---|---|
| je | -é |
| te | -és |
| oul, ale | -ét |
| nos | -iyons |
| vos | -ites |
| ils, els | -iyont |
Futur simplo endicatif
| Vèrbo | |
|---|---|
| je | -ré |
| te | -rés |
| oul, ale | -ra |
| nos | -rens |
| vos | -rés |
| ils, els | -rant |
Condicionèl prèsent
| 1 2b | 2a | 3 | |
|---|---|---|---|
| je | -erin | -isserin | -rin |
| te | -eriâs | -isseriâs | -riâs |
| oul, ale | -erèt | -isserèt | -rèt |
| nos | -erians | -isserians | -rians |
| vos | -eriâs | -isseriâs | -riâs |
| ils, els | -eriant | -isseriant | -riant |
Empèratif
| 1a | 1b | 2a | 2b 3 | |
|---|---|---|---|---|
| te | -a | -i | -is | -s |
| nos | -ons | -ons | -issians | -ons |
| vos | -âs | -is | -issis | -is |
Subjonctif prèsent
| 1a | 1b 2b 3 | 2a | |
|---|---|---|---|
| je | -o | -o | -isso |
| te | -es | -es | -isses |
| oul, ale | -e | -e | -isse |
| nos | -ans | -ans | -issans |
| vos | -âs | -is | -issis |
| ils, els | -ant | -ant | -issant |
Subjonctif passâ
| 1a | 1b 2b 3 | 2a | |
|---|---|---|---|
| je | -isso | -èsso | -issèsso |
| te | -isses | -èsses | -issèsses |
| oul, ale | -isse | -èsse | -issèsse |
| nos | -issians | -èssians | -issèssians |
| vos | -issiâs | -èssiés | -issèssiés |
| ils, els | -issiant | -èssiant | -issèssiant |
Vèrbo étre
Participo prèsent : étiant
Participo passâ : étâ
| Prèsent | Emparf | Prèt | Futur | Cond près | Empèr | Subj près | Subj passâ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| je | so | étin | fu | seré | serin | sayo | fussio | |
| te | és | étiâs | fus | serés | seriâs | saye | sayes | fussiâs |
| oul, ale | est | étièt | fut | sera | serèt | saye | fusse | |
| nos | sons | étians | furons | serans | serians | sayans | sayans | fussians |
| vos | étes | étiâs | futes | serés | seriâs | sayis | sayis | fussiâs |
| ils, els | sont | étiant | furons | serant | seriant | sayant | fussiant |
Vèrbo avêr
Participo prèsent : ayant
Participo passâ : ayu
| Prèsent | Emparf | Prèt | Futur | Cond près | Empèr | Subj près | Subj passâ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| je | é | ayin | u | aré | arin | ayo | ussio | |
| te | as | ayâs | us | arés | ariâs | aye | ayes | ussiâs |
| oul, ale | at | ayèt | ut | ara | arèt | aye | usse | |
| nos | ons | ayans | urons | arans | arians | ayans | ayons | ussians |
| vos | ayis | ayâs | utes | arés | ariâs | ayis | ayis | ussiâs |
| ils, els | ant | ayant | uront | arant | ariant | ayant | ussiant |